Fashilku Halkuu Ka Jiraa?

Sida uu qabo Dr. Yuval Harari, aadanuhu waa xayawaan sheekooyinka wax isugu gudbiya ama sheekooyinka ku fekera, kana door bida tirada iyo xaqiiqooyinka. Qarnigii labataanaad saddex afkaarood baa adduunkan aynnu ku nool nahay isugu soo hadhay, saddexdaas oo ay hormuud u ahaayeen, Maraykan iyo Ingiriis, oo dhinac ah, Raashiya iyo China oo dhinac ah iyo Jarmalka, oo Hitler horboodaayey. Balse, saddexda afkaarood ba doodoodu waxa  ay ahayd in mid walba hayso xalka adduunka u fiican. Yeelkeede, haddana waxaa ka horreeyey aragti qadiimi ahayd, oo badi dhulweynaha reer Yurub ka jirtay, taas oo ahayd fikradii fiyuudaaliisamka (Feudalism), taas oo dadku u qaybsanaayeen koox yar oo hantida iyo dhulka leh (Landlords) iyo dadka inta badan oo shaqaale ahaa (Landless), fikradaa waxaa ka takhalusay kacdoonadii ka curtay dunida reer galbeedka, waxaana ka dhashay nidaamkan hanti-goosadka ah (Capitalism) kaas oo dadka u beddalay nidaamkii hore, ee Fiyuudaaliisamka, oo kaniisadii Kaatooligu qayb lixaad leh, ku lahayd. 

Nidaamkan ayaa dadka u ballan-qaaday, dhammaan dadku in ay nimcaysan doonaan, oo ay ka raysan doonaan dhibkii, burburkii iyo silicii soo maray; kacdoonkii dalka Faransiiska ka curtay, ee lagaga soo horjeeday fiyuudaalismka (feudalism) waxaa halku dheg u ahayd: Sinnaan (Equality), xorriyad (liberty) iyo walaaltinimo (Fraternity). Inkasta oo uu dhaamay, oo ay dad badana soo dhoweeyeen, nidaamkan hanti-goosadka, haddana dad badan baa aad uga horyimad, oo ka waayey wixii laga filaayey. Aqoonyahanadii naqdiyey (critic) oo nidaamka hanti-goosadka ah ka biyo diiday, waxaa kamid ahaa, Karl Marx. Muddo soddan sanno u dhow, oo laga joogo kacdoonkii dalka Faransiiska ayuu Karl Marx dhashay, oo ku beegan gu'gii 1818-kii, wuxuuna ku dhashay dalka Jarmalka. Waxa uu fursad u helay in uu wax barto, xilligaas oo ay waxbarashadu aad u adkayd, wuxuuna jaamacadda ka diyaariyey falasafada iyo sharciga isagoo ku sugnaa dalka Jarmalka, oo laga cayrin doono kadib markii uu bilaabay in uu naqdiyo nidaamka hanti-goosadka ah, isagoo ku dhaliilay, in nidaamkani aannu ahayn kii keenaaayey: sinaanta, xorriyadda iyo walaaltinimada.

Dalka Jarmalka ayaa laga masaafuriyey, waxaana loo masaafuriyey, Karl Marx, dalka Faransiiska; dalka Faransiiskuna waxa uu isku dhaafiyey Biljamka, ugu danbayn Baraasalis waxa ay u sii masaarufisay dalka Ingriiska, gaar ahaan caasimadda dalkaas, London. Waa halka uu ku noolaan doono noloshiisa inta ka dhiman isaga iyo xaaskiisu, waana halka ugu badan ee uu qoraaladiisa ku qoray, ugu danbayna ku dhiman doono, qabrigiisuna ku yaal. Karl Marx, waxa uu dhintay isaga oo aan afkaarihiisa si qoto-dheer loogu fiirsan, looguna dhabo gelin, iska daa in la hirgeliyo, lagana dhagaysto afkaartiise, waxa uu noqday tuke-canbaar leh, oo dhib-wade ah. Haddii aannu ahayn sharwade, dalkiisa lagama soo cayriyeen, labo dal oo kale isma soo dhaafiyeen, ugu danbayn masaafuris kuma noqdeen dal aan dalkiisa ahayn. Waxa uu dhiman doonaa isagoo og in nidaamka hanti-goosadka ah wax badan ka khaldanyihiin, in uu yahay nidaam dad yari ku danaadayaan, dadka inta badana ay yihiin dhibanayaal. Waxa uu dadka u kala qaybiyey labo qolo: qolo tanaaday- Burjuwaasii (Bourgeoisie) iyo qolo aan waxba gacanta ugu jidhin, oo ah dadka intiisa badan, borolaateriyeet (Proletariat), Burjuwaasii, waa qoloda hore  ay gacanta ugu jirto wax walba oo hanti laga dhalinaayey, oo qoloda dhaqaaluhu ugu yeedhaan "Means of production", oo kala ah: dhul (Land), dhaqaale (Capital) iyo shaqaale (labor) iyo qofka intaas isku keenaya oo loo yaqaan Entrepreneurship; qoloda labaad waxba gacanta uguma jiraan aan ka ahayn labadooda gacmood iyo maskaxdooda, waana dadka inta ugu badan.

Karl Marx isagoo sidaa u dhaliilaya nidaamka hanti-goosadka ayuu dhimanayaa, waxa uu dhintay gu'gii 1883-dii. Waxa uu ka tagay buug badan iyo maqaalo aad u faro badan, in kasta oo uu jacayl u qabay, una go'ay dhaqaalaha, ugana tagay cilmigii uu jaamacadda ku bartay oo ahayd Falasafada iyo sharciga haddana kuma koobnayn dhaqaalaha oo qudha, balse, waxa uu wax ka qoray: siyaasadda, dhaqanka, falsafada iyo taariikhda.

Muddo markii uu sii mootanaa Karl Marx, ayaa afkaarihiisii dib loo soo noolaysiiyey, balse, markan kuma koobna goob ganacasi, dal iyo dowlad gaar ah. Markan afkaartiisii waxaa ay isaga gudubtay, dal ilaa dal kale, qaarad ilaa qaarad kale. Waxay walaalaysay: dad kala dhaqan ah, kala diin ah, kala taariikh ah, kala midab ah, kala dal ah, balse hal ujeeddo wadaaga. Sida taariikhyanadu sheegaan, qoraaladiisuna ay marag ka yihiin, Karl Marx waxa uu ahaa nin naxariis badan, dulmigana aad u neceb, dadkuna in ay tanaadaan si guud u doonaaeyey. 

Qarnigii labaatanaad adduunkan waxaa isugu soo hadhay saddex afkaarood, oo mid walba taageeraheeda wadato: kow, fikrad Maraykan iyo Ingiriis horboodayeen oo ah aragtida xorta ah (Liberal ideology), aragtii kumyuunisti (Communist ideology), oo Ruushku hoggaamiye u ahaa iyo ugu danbayn aragtidii Faashiisamka (Fascist ideolgy). Dagaalkii labaad ee adduunka, ee lagu jabiyey Jarmalka, waxaa la guuldaraystay afkaartiisii. Laga soo bilaabo 1940-kii ilaa laga soo gaadhayo dhammaadkii qarnigii labataanaad, oo ku siman 1980-kii adduunka waxa uu u qaybsanaa wax Maraykan raacsan iyo afkaartiisa iyo kuwo raacsan Ruushka iyo afkaartiisa. 

Haddii Karl Marx uu ahaa aqoonyahan qalin wax ku diida, oo doonaya in uu caddaalad-darrada iyo sinnaan la'aanta adduunka ka jirta uu qalin ku suuliyo; waxa ay afkaarihiisu saamayn doonaa jiialal danbe oo doonaya in ay gumaysiga, caddaalad-darrada, sinnaan la'aan la'aanta, dhiig-marashada (Exploitation) dhibta iyo gaajada in aqoon iyo ficil ba lagu suuliyo. Si kastaba ha ahaatee, laga soo 1950-kii ilaa laga soo gaadho 1967-dii aragtida xorta ah ee Maraykan hormuudka u ahaa waxay halgan iyo loolan adag la gashay si guud aragtidii Communist-ga, gaar ahaan wiil ku dhashay dalka Arjantiin (Argentine): Ernesto "Che" Guevara, waxa uu ahaa: qoraa, fiisigisyahan, diblomaasi, hoggaamiye dagaal (Guerrilla leader), iyo kacaani Maarkiisiya (Marxist Revolutionary), haddii maqaadiirtu u qorshaysay inuu ku dhasho dalka Arjantiin, oo loogu yeedho wiilkii reer Argentine, waxa uu noqon doonaa, nin ficilkiisu iyo taariikhdiisuba ay ka gudubto dalkaas uu ku dhashay oo uu noqdo nin reer Latin America ah, halkaas kuma istaagayso ee waxa uu noqon doonaa nin heer caalamiya iyo nin muwaadin u ah, dalal kala duwan. Che, waxa lagu xusuusan doonaa halgankiisii dheera, qabashadii uu saaxiibkii Castro la qabtay dalka Cuba iyo ugu danbayn isagoo noloshiisa u hudhay ka xoraynta adduunka gaajada, faqriga, ku tiirsanaanta, bur-bur oo dhan oo ku sababeeyey waxa ugu yeedhay gumaysiga (Imperialism), dagaalo aannu ku guulaysan oo ka galay dalka Kongo, ugu danbayn waxaa lagu dili doonaa dalka Booliifiya (Bolivia), oo uu kaga jidhay dagaal uu rabay in uu dalkaa kaga saaro dawladdii xilligaas jirtay, oo taageero ka helaysay Maraykanka. 

Si kastaba ha u dhacdee, ugu danbayn aragtidii Communist-ga waa laga adkaaday, oo waxa adduunka qarnigii labaatanaad dhammaadkiisii ilaa iyo maanta ku soo hartay hal aragti, oo ah aragtida xorta ah. Si kastaba ha u dhacdee adduun kala xidh-xidhnaa qarnigii labatanaad iyo dagaalo joogta ah, waxaa beddalay adduun isku furmay, oo ay ka shaqayso aragtida Maraykan, Hindiya ilaa China ilaa Brazil iyo wadano badan oo kale waxaa ka dhacday isbeddal weyn, caalamkuna waxa uu noqday dalal isku tiirsan, oo aan kala maarmin, ganacsi ahaan iyo siyaasad ahaanba, sidaas waxaa sahlay aragtida xorta ah, ee adduunkan ku soo hartay iyo weliba horumarka tiknooloojiyudu (technology),  samaysay. Waxaana adduunkan ka dhacay in dadku, dalalku iyo ganacsiyadu ay isku tiirsanaadaan (globalization). 

Maraykan isaga oo danihiisa kooban (Narrow National Interest), eeganaya ayuu kali-taliyaal la saaxiibay, oo in ay xilka ku dheeraadaan sabab u noqday, hadalo qurrux badan, oo xaqiiqada ka fog, sida: Dimuqraadiyad, suuqa xorta ah, xuquuqda aadanaha, waxa uu ku burburiyey dalal badan, oo ay Ciraaq ka mid tahay, ilaan iyo maantana aan soo kaban. Iskadaa hadaladii Maraykan ee wanaagsanaaye, maanta dalkaasi dad iyo dalba aad buu u liitaa. Marka intaa laga yimaado se, maanta adduunku waxa uu noqday adduun aan kala maarmin, oo si walba isugu tiirsan. Sida uu horay u yidhi, khabiirka reer Maraykan, Thomas Friedman adduunkan aynu maanta ku noolnahay waxa uu marayaa halkii aad ka xumaan lahayd koritaanka dalka kula tartamaya, taa beddalkeed, in aad ka xumaato dhibka soo gaadha dalka baratanka aad kula jirto. Tusaale-ahaan: dalka Hindiya maanta in uu kor-u-kac dhaqaale sameeyo iyo in burbur dhaqaale ku yimaado dalalka ay kamid yihiin Maraykan iyo dalalka kale waxaa u wanaagsan in ay dhaqaale kac sameeyo, waayo, dhaqaale burbur haddii uu ku yimaado, saamayn mayso oo qudha dalka Hindiya, balse, waxay saamaynaysaa adduunka oo dhan. 

Isku furanka adduunka, oo ay aragtida xorta ah, hoggaaminayso iyo tiknooloojiyada (technology) horumarka ay samaysay waxa ay fududaysay in maanta aadanuhu ku jidho wakhtigoodii ugu fiicnaa, oo jiil noolaado. Taas macnaheedu maaha, dhib kama jirto adduunkan; dhibaato badan oo ay kamid yihiin: gaajo, colaad, musuqmaasuq, qaxooti, dawlad la'aan, dhiig-miirasho, waxbarasho xumo, dagaalo iyo kuwa kale ba adduunkan waa ka jidhaan, balse, si guud marka loo qiimeeyo xaaladda guud ee dadka adduunka, qarnigan dadka nool waxa ay ku jidhaan xilligii ugu fiicnaa oo la noolaado, sida ay qabaan khuburo badan. 

Yeelkeede, dhowrkii sanno ee u danbayey adduunka waxaa ka socday isebeddalo siyaasaddeed oo waa weyn iyo weliba mid dhaqaale, oo lagaga soo horjeedo aragtida xorta ah iyo weliba suuqa xorta ah. Kacdoonadan badankoodu waxa ay ka socdaan adduunka oo dhan, balse, dunida reer Galbeedka waxaa ka soo baxay waxa afka qalaad loogu yeedho "Nationalist/populists  leaders", hoggaamiyayaasha eegaya danaha dadkooda iyo dalkooda oo dafiraya danaha adduunka. Dalka Faransa waxaa loolan adag gashay gabadha garabka midig (right-wing) Marine Le Pen, dalka Maraykanka waxaa la doortay Donald Trump, dalka Barzil waxaa ka soo baxay Jair Bolsonaro, dalka Talyaaniga waa la mid, ka bixidii Biritayn midowga Yurub, Isbayn iyo dalal kale oo Yurub ah. Dhammaan doorooshooyinkan iyo weliba aftida Biritayn kaga baxday Midowga Yurub iyo doorashada Trump waxay diraysaa fariin ah, in shaki la galiyey aragtidii adduunkan ku harsanayd iyo shaki soo kala dhex galay adduunkii isku tiirsanaa.  

 Hadda ba su'aashu waxa ay tahay: Maxaa isbeddalay? Halkeese wax ka qaloocdeen?

Saddex arrimood in ay dhibaatadan sababeen baan u arkaa, saddexdaas oo kala ah: kow, horumarka ay samaysay Tiknooloojiyadu (Technology development). Labo, sinnaan la'aan dhanka dhaqaale ah (Income Inequality). Saddex, fashilka ku yimi aragtidii xorta ahayd (failure of liberal ideology).

Horumarka Technology-ga

Tan koowaad oo ah, isbeddalka ku yimi Tiknooloojiyada; tobanaankii sanno ee u danbeeey aadunuhu waxa uu horumar fiican ka sameeyey dhanka Tiknooloojiyada, haddii aad maqli jirtay diyaarad casri ah baa la sameeyey, gaadhi cusub baa soo baxay, waxaas laga soo gudub, aaduhu waxa uu gaadhay in uu sameeyo mashiinada caliga leh (Artificial Intelligency) kuwaas oo shaqada ka saaray kumanaan dad, dagaalkii labaad ee adduunka waxaa baahi weyn loo qabay duuliyayaal, balse, maanta waxaa jidha diyaarado keligood is-wada, haddii aad suuqa alaab u doonan jirtay, oo safar u geli jirtay, maanta waxaa la marayaa in aad ku adeegato qaab online ah, oo gurigaaga lagugu keeno. Waxaa maanta la helayaa ama dhowaanba soo baxaya gawaadhi iyagu is-wada, oo aan qofna wadin, oo ka khasaaro yar, kana shaqo badan dareewalada, ka hor Inernaytka (internet),  tusaale-ahaan jaamacadda waxaa waraaqaha shaqada looga baahanyahay u kala gudbin jidhay dad shaqaale ah, keliya jaamacadda maaha, Bankiyada iyo goobaha kale ee shaqada baa iyana lamid ahaa. Balse, wakhtigan aynnu maanta joogno uma baahnid qof warqadahaa kuu kala gudbiya, Yurub qof jooga baa daqiiqad gudaheed boqolool waraaqood oo muhiim u ah, u diraya Africa, isla maalin gudaheedna jawaabteeda buu helayaa. Xattaa aaduhu shaqadaa intaa le'eg kama bixi kareen. Tani waxa ay sababtay, kaliya maaha in ay dad shaqadii ka saartay, balse, in ay dadku la qabsan waayaan isbeddalka aan la caabin karin, ee Technology-ga ama ay dib is-ku cusboonaysiin waayaan (update).

Labo: Sinnaan La'aan dhanka dhaqaale ee Jirta

Qodobka labaad oo ah, sinnaan la'aan dhanka dakhliga ah, qarnigii sagaal iyo tobnaad buu Karl Marx ka digay in aannu nidaamka hanti-goosadka (Capitalism), aannu keenayn: sinnaan, xorriyad iyo walaaltinimo, oo ahayd ujeedadii ugu weynayd oo ay u dhasheen kacdoonadii ka curtay dunida reer galbeedka, blase, cidi kama dhagaysan. muddo ku siman 250 sanno oo ay jirtay aragtida hanti-goosadka, waxaa cadaatay wixii uu Karl Marx ku dhaliilayey. Maanta dalalka adduunka ee qaniga ah (richest country) iyo kuwa saboolka ah (poorest country) waxaa u dhaxaaye farqi aad u weyn. Maaha sinaan la'aantu mid u dhaxaysa dalalka oo qudha, balse, dal walba gudihiisa waxaa ka jidha sinnaan la'aan aad u saraysa. Maxammed Al-bawaasiisi, oo ah wiilkii ay ka bilaabmeen kacdoonadii Carbeed, waxa uu dab naftiisa la qabad siiyey saboolnimada haysay, fursad la'aanta iyo shaqo la'aanta dalkiisa ka jirtay, halka Madaxweynihii xilligaas Sayid Caabidiin oo muddo xilka dalkaas hayey uu dhaqaalihiisu is-aqoon; Masar la mid, Liibiya la mid, Siiriyana kaba sii daran.

Oxfam oo ah, urur caalamiya oo la dagaalama saboolnimada ayaa xog ay daabacday 2010-kii ku sheegtay in dad tiradooda lagu qiyaaso 388 ay leeyihiin hanti ka badan dadka halka hoose jooga oo ah dad lagu qiyaaso 3.3 bilyan dad ah.  - 2017-kii ayayse ka sii dartay markii Oxfam mar labaad soo bandhigtay in siddeed qof oo kaliya ay ka hanti badan yihiin dadka halka soo jooga, oo markan tiradoodu sii koradhay, oo lagu qiyaaso 3.6 bilyan. Dadka hantidaas leh waxaa kamid ah: Bill Gates, Warren Buffett, Jeff Bezos, Carlos Slim Helú. Bernie Sanders ayaa isagoo aad u xanaaqsan ololihiisii ku galay sinnaan la'aan ka jirta dalka Maraykanka, isagoo aad ugu soo celcelinaayey in wax laga qabto, waxa uu tilmaamay in dad lagu qiyaaso 0.1% ay ka hanti badanyihiin dadka salka jooga, oo ah 90%. Sida oo kale waxa uu tilmaamay in qoyska Walton ee Walmart iska leh in ay ka hanti badan yihiin 40% dadka salka dhaqaale ahaan jooga, ee dalka Maraykanka. Kaliya dadkan tirada yar oo ku naaloonaya dhaqaalaha iyo hantida adduunka, kaliya fursad uma haystaan: helida waxbarasho tayo, caafimaad tayo leh, fursad shaqo, balse, waxay khatar ku yihiin jiritaanka sharciga ama dal la wada leeyahay, sida ay khuburo badan qabaan. Sida meelo badan ka dhacdayna dadka hantida leh, waxay toos saamayn muuqata ugu leeyihiin doorashooyinka ka qabsooma dalkooda. 

Fashilka ku Yimid Nidaamka Hanti-goosadka ah ama Aragtida Xorta ah. 

Qodobka Saddexaad oo ah fashilka ku yimi, nidaamka Hanti-goosadka (Capitalism/ Liberal), gu'gii 1929-kii ilaa 1930-kii ayuu fashil weyn ku yimi nidaamka hanti-goosadka, kadib dhaqaale yahankii weynaa ee reer Ingiriis John Maynard Keynes, ayaa markaa ku dooday in dawladdu suuqa farageliso, oo ay iyadu hagto, in kasta oo isaga qudhiisu afkaartiisa beddalay, haddana waxa uu la kulmay dhaleecayn badan, in kasta oo laga qaatay afkaartiisii. Muddo kadib, oo ku beegan 1970-kii dawladdii Ronald Reagan iyo gabadhii reer Ingiriis ee laga soo doortay xisbiga Conservative-ka Margaret Thatcher ayaa soo celieyey in dawladdu suuqa gacanta kala baxdo, oo isagu ismaamulo, balse, 2008-dii ayuu mar labaad fashil ku yimi, oo khaasirihiisa ilaa maanta lala dareemayaa.

La iskuma diidana dhibaatada hanti-goosadka, in kasta oo tobanaan sanno ka hor dalalka Galbeedka aan laga taaban karin, oo ay ahayd waxa keliya oo aan la dhaliilin, balse, maanta aqoonyahanadii ka aflaxay jaamacadda Maraykanka oo lasoo cabsiiyey aragtidaa ayaa ka soo booday, waxaana kamid ah, Richard Wolf, oo ah aqoonyahan dhaqaale oo weyn, Sanator Bernie Sanders iyo aqoonyahanka reer Bangaladesh Dr. Maxamed Yuunis, oo ah asaasaha Grameen Banka. Aqoonyahanno kale oo kamid yahay Dr. Yuval Harari na waxa uu ku dooday aannay la qabsin karin xilligan, sababtoo ah: Artificial Intelligence, Bio-technology iyo Info-technology, baanay la jaan-qaadi karin. Marka waa in ay dib isku cusboonaysiisaa ama waa in laga guuraa, oo aragti beddasha la helaa.

                   W.Q.: Maxamed C. Maxamed - Guutaale

                                Dhaka, Bangalaadesh.   

Halkee Ka Aadnaa Halkan?

Waxa ay ahayd doorashadii shanaad oo ka dhacda Buntilaan, tan iyo markii la asaasay Buntilaan, muddo laga joogo labaatan sanno. In kasta oo aynu galnay sannad cusub, 2019-ka; in kasa oo aynu u joogno isbeddal weyn oo ka dhacay adduunka, guud ahaan dhanka saxaafada, gaar ahaan baraha bulshadu ku xadhiidho, sida: Faysbuugga iyo Tiwitarka, oo badi dadka Soomaaliyeed, oo u badan dhallinyaro ay ku xidhanyihiin, haddii aannay ba la qabatimin (Addictive). Balse, aan shacabka Soomaaliyeed guud ahaan, gaar ahaan Buntilaan aannay caqliyadoodu isbeddal weyn aannu ku imaan, welina aannay baraarugin, oo aannay ka muuqan bisayl isbeddal togan doon, dadka caqliyadoodu xorta tahayna waxa ay u qaybsameen: qaar goonni joog noqday, (Isolation); oo dadka ka dhex baxay, noqdayna dal joog iyo dibed joogba iyo qaar ku dhex milmay siyaasadda dhaqaalaha iyo qabyaaladda ah, ee foosha xun, waxna ka beddi kari waayey. Doorashadii ka dhacday dhowaan Buntilaan, waxa ay soo celisay su'aalo aan weli laga jawaabin iyo su'aalo taagnaa oo ay sii murugtay. Weli dadka waxa ay isweydiinayaa: horta Buntilaan halkee u socotaa? Halkee ka timi? Yaa xil ka qaban kara? Yaase jagooyinka ugu sareeya ee Buntilaan loo oggolyahay in ay qabtaan? Sidan wax loo xulo, ma xaqbaa? Ma xulbaa? Ma xalbaa? Ma xorbaa? 

Waan ka xumahay in aan dhaho burburkii kadib iyo burburkii ka hor siyaasadda Soomaaliya waxaa hormuud ka ahaa, siyaasiyiin aan aqoon badan lahayn, karti darro-u-raacdo, tuuganimo-u-raacdo, dantiisa uun ka shaqaysta, oo aan ka shaqayn danta dadkiisa, ku shaqaysta xilka loo dhiibto, oo aan dadka ugu shaqayn, magac iyo mansab u raadsanada xilka. Dadka xaaladooduna ay ku wareegto, konton sanno in ka badan: waxbarasho xumo, caafimad xumo, nolol xumo, dhaqaale xumo, ammni-darro, caddaalad-darro, colaad iyo mustaqbal la'aan. Tani waxa ay sababtay in bulshada Soomaaliyeed guud ahaan ay u qaybsamaan labo kooxood: koox yar, oo lagu tilmaamo hormuudka bulshada oo ku tanaaday hantidii ummada- kooxdani waa kooxda aan ugu yeedho Soomali burjuwaasii (Somali bourgeoisie), iyo dadka inta badan oo ku dulman dhulkoodii; dadkii hormuudka u ahaana, ay go'aamiyeen halka maanta xaaladda Soomaaliyeed taagantahay. 

Sida caalamka badankiis maanta ka jirtana, xaaladda Soomaalidu maanta waxa ay noqotay , qof raadsanaya waxa uu cuni lahaa ama aan hayn waxa uu carruurtiisa waxbarasho ku geeyo iyo qof carruurtiisii waxbarasho la'aadi waayeen dhereg iyo baruur darteed (obesity). Si fudud, Soomaaliya maanta waxaa ka jirta sinnaan la'aan (inequality) dhanka dhaqaalaha iyo sinnaan la'aan dhanka mansabka ah, waxaana ka jidha guud ahaan Soomaaliya, kala sarayn qabiil nidaam (Clan Seniority System). Soomaaliya maanta waxa ay maraysaa in xaq-darrada xaq loo arko, caddaalad-darradana caddaalad loo arko, xumaantana samaan loo arko. Soomaaliya, wakhtigan, qofka laguma xushmeeyo kartiidiisa iyo aqoontiisa, balse waxaa lagu soo dhoweeyaa qabiilkiisa iyo dhaqaalihiisa, laguma soo dhoweeyo, lagumana maamuuso daacadnimadiisa iyo run-ka-hadalka, waxaa lagu soo dhoweeyaa ninka mumaamarada hoosta ka wada, ee ka shaqaynaya musuqmaasuq iyo caddaalad-darro. 

Mar la weydiiyey caalimkii weynaa ee Ruumi: Sidee ummad u dhimataa? Waxa uu ku jawaabay: "marka ay ummudu joojiso in kala saarto sax iyo khaladka, waa dhimataa". Shaki igama jidho maanta in Soomaalidu xaaladdaa lagu dhinto ku jirto; kamana war-warweegayo in aan dhaho dadka hormuudka noo ah, badankood ma kala saari karaan, waxa saxan iyo waxa khaldan; haddiiba aanay saxdana khalad u aqoon, khaladkana sax u aqoon. Waxa aynnu ka sugnaana waa in ay noqdaan malaggii nafta ina ka qaadi lahaa, haddii aanay halistaa xal loo helin.

Haddii aan u soo laabto dooraashadii ka qabsoontay Buntilaan, waxa ay ahayd mid si goonniya loo eegaayey loona sugaayey. Marka laga yimaado siyaasi Cabdiweli Cali Gaas, in shano oo uu xil hayey, aannu qaban wixii laga sugaayey, lagana filaayey, balee iskadaa inuu qabtee, waxa uu ku fashilmay in uu wax ka qabto dhaqaalaha Buntilaan, isagoo ah dhaqaalyahan. Waxa uu Gaas laf-dhuun gashay ku noqday dawladda dhexe, ee haatan talada haysa. Gaas, marka laga yimaado waxaa kaloo doorashadan macno weyn u samaynaayey, awooddaha qarsoon ee gobolka ku herdamaya, ha noqoto dunida reer galbeed ee Maraykan hormuudka ka yahay iyo dunida Carbeed. Ugu danbayn doorashadan waxaa macno weyn u samaynaayey, musharaxiin aqoonyahanno ah, inta laga bartayna aqoon iyo karti u saaxiib, sida Dr. Cali Ciise Cabdi, oo musharax ahaa. Ninkan iyo ragga kaloo lamid ah, oo Juxe, ku jidho, waxa ay ahayd, waxa doorashadan xiisaha u samaynaya. 

Balse su'aasha taagnayd waxa ay ahayd: Madax-dhaqameedku ma soo xuli doonaan, iyagoo og xaaladda gobolka, iyagoo og muhiimada doorashadan, xildhibaano karti iyo aqoon leh? Mase waxa ay soo xuli doonaan kan dhaqaalaha sita, kan nin madax-dhaqameed u dhow, oo caddaalad-darradu halkaas bay ka sii socon doontaa? Buntilaan, ma waxay noqon doontaa meel lawada leeyahay? Mise meel lawada leeyahay, la siina kala leeyahay?- George Orwell formula. Buntilaan ma waxa ay u baahantahay reer reer beddala? Mise waxa doorkan bulshada loo dooran doonaa: yaa mudan? Yaa karti leh? Yaa hoggaamiyaha? Yaa taariikh nadiif leh? Yaa afkaar siyaasaddeed doorashda ku gelaya, oo aan ku gelayn, dhaqaale iyo markan waa markii qabiilkayga? Buntilaan dooroshiyinkii ka qabsoomay, ee tan dhacday ka horreeeyey dhammaantood waxa ay ku suntanaayeen dhaqaale iyo qabyaalad. Nidaamkaa foosha xun si looga gudbo Buntilaan, waxaa lagu rejo weynaa doorashadan hadda qabsoontay, in ay noqontoonto, tii nasakhi lahayd doorashooyinkii ka horreeyey. La moodse, noqon weyday! Doorashadii ugu danbaysay oo uu mudane Deni ku guulaystay, waxa ay qabsoontay sidii doorashooyinkii hore, ee ku dhisnaa: dhaqaale ma sidataa iyo doorkan waa doorkii qabiilkayga. Ma hayo dhaqaalaha saxda ah, oo ku baxay doorashadii Buntilaan, balse markii aan dhagaystay dadka arrimaha Buntilaan sida dhow ula socdaa, waxaa la sheegayaa dhaqaale kor u dhaafaya maalaayiin in lagu bixiyey doorashadii ka dhacday gobolkaas. Waxa ay ahayd- Guutaale ahaan kolay, wax la filanaayey in doorashadaasi noqon doonto mid musuqmaasuq hareeyo iyo mid aan qofka loo eegin: Waa kuma musharaxin? Karti ma u leeyahay xilka?

Soomaali, taariikh wanaagsan waxa ay ku lahayd madax-dhaqameedka, waxa ay ahaayeen garaadka iyo araga bulshada, waa halka Soomaali ka socon jirtay weligeed, waa madaxii ummada Soomaaliyeed. Waa asaasayaasha dhaqanka Soomaaliyeed iyo dejiyayaasha dastuurka aan qornayn, ee kuwa aynnu qor-qoranay, ee laga soo minguuriyey ummadaha kale ka wanaagsan, marka la joogo Soomalida dhexdeeda. Madax-dhaqameedka Soomaaliyeed waxay caan ku ahaayeen ka shaqaynta danta guud, horumarinta wixii Soomaali horay u dhigaya, qabashada wixii khaldan, toosinta wixii taban, in kasta oo madax-dhaqameed walba uu matali jidhay, qabiil goonniya, haddana waxaa laga sinnaa danta guud. Madax-dhaqameedkii meeqaamka joogay, oo ahaa madaxii Soomaaliyeed, waxay sku beddaleen dhowanahan majo, haddii lagu yaqaanay toosinta wixii qaloocan, hadda qaloocinta wixii dantooda ku hor-imaanaya, xattaa danta guud; haddii ay madax-dhaqameedku ay caan ku ahaayeen garasho dheer iyo mustaqbalka fog, maanta waxay caan ku yihiin dano dhow, oo aan shakhsi dhaafsiisnayn. Saaxiibkood iyo wiilkoodu waa kii lacagta haysta, xattaa, haddii uu nin xunyahay, oo dambiile ah, kii lacag haysta iyaga agtooda waa mid wanaagsan, oo xalaal ah. 

Waxa ay maanta hormuud ka yihiin, masuulna ka yihiin hoggaanka tayada xun, karti liita, ee ilaa maanta hortaagan Soomaalida guud ahaan, gaar ahaan Buntilaan. Si kastaba, doorashadii waxa ay u dhacday, sidii caadada ahayd, oo ku dhisnayd qori-isu-dhiibka qabiilaysan (Maxamuud Saleebaan), iyo dhaqaale, ma sidataa? Inkasta oo uu sii mootan yahay muddo laga joogo toddoba sanno, oo ay ka danbeeyeen labo doorasho, oo ka dhacay Buntilaan, Alle ha u naxariistee Cabdiqaadir Aroma baa laga hayaa: "Buntilaan qof aragti gorgor leh, markuu dastuurkeeda akhriyo, waxaa hoos kaga qoran, maamulka Buntilaan nin aan Maxamuud Saleebaan ahayn, waa ka mamnuuc". Guutaale ahaan ma aaminsani nidaam bulsho ku dhaqanto baa horumar keena, ma aaminsani dimuqraadiyad qof iyo cod ah, baa horumar keenta, mana qabo horumar ma gaarto bulsho qoys u taliyaan. Balse, waxaan qabaa nidaamka dadka hoggaanka u haya, baa keena horumar ama dib-u-dhac. Balse nidaamkan qori isu dhiibka ah, ee Buntilaan ka jidha, waa nidaam musharaxiinta lagu xusho dhaqaale iyo qabiil. Taasi ma soo wado wax dan iyo xal ah, oo aan ka ahayn dib-u-dhac.

Ma ihi mucaarad ka soo horjeeda Deni, sida aannan u ahayn taageero Deni u jidbaysan. Balse waxaan ahay shakhsi kamid dadka doorashadii ka dhacday Buntilaan niyad-jab ku abuurtay, taa macnaheedu maaha Deni uma qalmo xilka madaxweyne, balse, waa qaabka wax u socdaan. Deni, waxaan qabaa in wakhti la siiyo, waxaan aaminsanahay in ficil lagu xukumo qofka. Qoraal uu hadda ka hor qoray buu Ibrahim-Hawd ku yidhi: "Xilka ama gun baad ku noqon ama gob", marka, Deni, shan sanno oo uu haysto taariikhda waxa u geli doonta: taariikh guneed ama taariikh gobeed!  Gaas waxa uu olalaha ku galay in qorshahiisa ay kamid yihiin, welibana ay muhiim tahay in la gaaro doorasho hal qof iyo hal cod ah. Shan sanno uu xilkaa hayey, wuu ku guuldarraystay in uu doorasho hal qof iyo hal cod ah suurto gal ka dhigo, Deni, ololihiisa waxa auu ku galay doorasho hal qof iyo hal cod ah, mase qabo in uu suurto gelin karo; xattaa, haddii doorasho hal qof la gaadho waxaan aamminsanahay in foolxumo soo kordhin doonto, oo ay dadku isku nici doonaan, colaadna ay abuuri doonto, maadama bulshadu wacyigooda siyaasi aad u liito, dhaaaale xumo baahsan jirto, aqoonta dadka ay aad u hoosayso, shaqo la'aan baahsan jirto, maxkamado awood leh aannay jidhin oo xisbiyada kala saadha, guddi doorasho oo caddaalad ah, isla jeerkaasna awood leh, aanay jidhin, hay'ado ka baxi kara doorashada hal qof iyo hal cod aannay jidhin, dhaqaale doorasho lagu qabto iyo weliba xisbiyo aragtiyo siyaasadeed ku dhisan oo aan ku dhisnayn isbahaysi reer, aannay jidhin,waayo Soomali ma hayno aragti siyaasi oo kala qaybisa, aan ka ahayn aragti qabiileed. Intaa marka la isku qabto aad bay u adagtahay doorasho nadiif ah, xalaal ah, dadka isku keenta, ee aan kala geyn in ay ka qabsoonto Buntilaan iyo guud ahaan Soomaaliya. 

Siyaasada Buntilaan waxaa si fiican u qeexaya, hadal uu yidhi borofaysar reer Tansaaniya ah, oo ah: "Waxa suurto galka ah siyaasada Afrika, mar kasta maahan wax la fuliyo, waxa la fuliyo, mar kasta maaha wax saxan, waxa saxan, mar kasta maahan wax akhlaaqaysan, waxa akhlaaqaysan mar kasta mahaan wax la rabo, waxa la rabona, mar kasta maahan wax suurto gal ah.

What is logical in African politics is not always pratical, what is pratical is not always right, what is right is not always ethical, what is ethical is not always desired and what is desired is not logical.

Doorashadii Buntilaan ma jirto waxa ay kaga duwanayd, dooraashooyinkii hore ee ka dhacay gobolkaas. Cabdilaahi baa yimi, Cadaa xigay, Faroole baa yimi, Gaas baa xigay, ugu danbayn waa Deni. Buntilaan marka laga yimaado qabiilkan wax lagu xulanayo ee foosha xun, oo geedka lagu xidhay: kartidii, aqoontii iyo tayadii, waxay u muuqataa ceel saddex reer maalinba qolo ka cabayso. Inkasta oo ay qabiilkan xilka isku dhiibdhiibaya, aannay wax badan dhaamin nolosha dadka kale, waayo dad yar baa ku tanaada xilka, ee qabiil lama gaarsiiyo, ee qabiilku waa dariiq loo sii maro ceelka. Sidaas awgeed waxaan kamid ahaa dadkii aadka u dhagaystay, ee sida dhowna ula socday khudbadihii musharaxiinta Buntilaan, waxaan islahaa doorashadani waa waa tii la oran lahaa: yaa tayo leh? Yaa mudan hoggaanka? Balse, waxaan islahaa waxaa sida aad u dhagaysanayso si ka dhow u dhagaysanaya Baarlamaanka, si sannadkan lixdan iyo lixdaa qof dadka ugu ra'raan meel naq leh, oo laga sahminayo khudbadaha musharaxiinta waanse qarway, waxaan nimanka qabana waan ka doonay.

Ugu danbayn, dhallinyarada Soomaaliyeed, guud ahaan, gaar ahaan Buntilaan, oo lagu tilmaamo tirada ugu badan dalka waa in la bilaabo halgan cusub oo hor leh, oo isbeddal doon ah, oo ku dhisan rabitaan dhab ah, si aan u helno dad ina matala, oo xilka ku qaban: qabiil iyo qarash. Waxaan filayaa, maamulada Soomaaliya ka jidha dhammaantood, Muqdisho ilaa Garoowe, Hir-shabeele ilaa Koonfur Galbeed, Galmudug ilaa Jubalaan, nimanka xilka ka hayaa, si dadban in aanay matelin shacabka Soomaaliyeed, sababtoo ah, shacabka Soomaaliyeed maaha kuwa dhabta ah, oo doortay. Xildhibaanku waxa soo doortay, oday madax-dhaqameed ah, oo aan u fekerayn dan guud, kuna keenay caddaalad-darro, eex iyo weli dhaqaale. Xildhibaankii oo dhaqaale laga soo qaaday, isaguna waxa uu dhaqaale ka qaaday raggii xilka madaxtinimada raadinaayey. 

Sidee, dad si ganacsi ah, siyaasada Soomaaliya ugu shaqaysanaya, oo dhaqaale lagu kala qaadanayo, ay ugu shaqeeyaan dan guud ama ugu fikiraan si guud (collectively), dhallinyarada Soomaaliyeed waa in ay la yimaadaan kacdoon isbeddel doon, oo lagu beddalayo waxa foosha xun, ee dalkeenna ka socda. Bernie Sanders baa yidhi: "haddii aadan aragti ku soo galayn siyaasada, ka bax". Nidaamkan maanta jidha, ee sidaa doorasho u qabanaya waa in aynu beddalnaa, haddii kale oo aynu u adkaysano qaabka wax u socdaan, wakhti dheer baynu xorriyada iyo nolol wanaagsan sugi doona. Xorriyadu maaha oo kaliya in aad ka madax-banaan tahay awood banaanka kaaga timi; balse, haddii aadan haysan shaqo xor ma tihid, haddii aadan haysan caafimaad xor ma tihid, haddii aadan haysan qof adi si dhab ah kuu matala, xor ma tihid, haddii aadan hadli karin xor ma tihid. Shacabka Buntilaan waxay ka dhiganyihiin, sidii qof Dhurwaa ku aamminay xoolihiisii, kadib markii uu Dhurwaagii cunay xoolihiina, uu qofkii yaabay, oo isweydiiyey: Muxuu Dhurwaagu xoolaha u cunay, waan aaminee. PLO formula. 

Dhallinyaradu Soomaaliyeed guud ahaan ama isbeddalka hormuud ha ka noqdaan, oo qiimihiisa ha bixiyaan ama noloshaa iyo mustaqbal la'aanta baynnu ku jidhaynaa. Waa in aynnu hormuud ka noqonaa kacdoon siyaasadeed oo nadiif ka ah: musuqmaasuq, eex, caddaalad-darro, kala sarayn, oo aynnu hormuud ka noqonaa: yaa karti leh? Yaa hooggimya ah? Yaa taariikh nadiif leh? Yaa aqoon leh?

                         W.Q.: Maxamed C. Maxamed - Guutaale

                                Dhaka, Bangalaadesh. 

Xorriyadda Go'aan Qaadashada ama Iktiyaarku (free will) Ma Jirtaa?

Qofku in uu leeyahay xorriyad go'aan qaadasho ama iktiyaar (free will) oo uu wax walba sameeyo isaga oo aannay saamaynayn caqabad gudeed iyo mid dibadeed, waa waxa ugu weyn ee uu aaminsanyahay. Tusaale ahaan ninka geel jiraha waxa uu aaminsayahay inuu doorashadiisa uu wax walba ku sameeyo, naagta maskiinada ah ee guriga hooyadeed ama qaraabadeed bariiska ka cuntaa marka ay is-guursadaan nin ay Faysbuugga iska barteen waxa ay saaxibadeed iyo nafteedaba ugu sheekaysaa aaminsantahayna in ay doorashadeeda iyo ikhtiyaarkeeda (her free will) ku raacday ninka.

Ninka shaqo yar ka shaqaysta oo naag guursada waxa uu aaminsanyahay in uu ikhtiyaarkiisa iyo doorashadiisha uu ku doortay gabadhaa; ninka siyaasiga ah ee go'aan gaara waxa uu aaminsanyahay in uu isagu uu go'aankaa uu ku sameeyey doorashadiisa; ninka iyo naagta is jecel waxa ay aaminsanyihiin in ay doorashadooda isku jeclaadeen. Horta ma jiraa qof ikhtiyaarkiisa (free will) iyo dootashadiisa xor u ah oo sax ma tahay go'aanada aynnu gaarno in ay ku yimaadaan doorashadeena?

Dooda xorriyada go'aan qaadashada ama ikhtiyaarka (free will) waa dood u muuqata mid sahlan ama su'aal haddii laga dhigo waxa ay u muuqataa su'aal si dhib yar looga jawaabi karo. Balse mar walba oo aad baaritaan ku samaysid, waxaad oggaanaysaa in doodaasi adag tahay ama aan laga gaarayn jawaab dhinac uun u dhacda oo innoo kala cadaysa in ikhtiyaar (free will) ay jirto iyo in aannay jirin.

Saynisyahanno badan waxa ay qabaan in aannay jirin wax xorriyad go'aan qaadasho ah ama ikhtiyaar ah (free will), waxayna go'aankaa gaareen daraasado iyo tijaabooyin kala duwan kadib; waxa ay doodoodu tahay in shay walba oo adduunka dul saaarni (physical world) ficiladiisa ay go'aamiso dhacdo iyada ko horreysay (determinism), tusaale ahaan haddii aad caag meel istaajiso kadibna aad dhagax ku tuurto, dhicida caaga waxaa sababay dhagaxa oo iyada ka horreeyey; sida oo kale dhulgariir haddii uu dhaco waxaa ka danbeeyey maatar ka dhaqaaqday halkeedii hore.

Qaammuuska Oxford kalmda saynisyahannadu ku doodayaan ee determinism waxa uu ku qeexayaa: "The belief that people are not free to choose what they are like or how they behave, becouse these things are decided by their surrounding and other things over which they have no control". Balse dadka doodaa ka soo horjeeda baa ku dhaliila saynisyahannada in aan ikhtiyaarka (free will), si saynis ah loo darsin ee loo darso qaab bayloojiya (biological). Balse qoladan danbe qudhooda waxaa xiraysa oraahda, uu yidhi filosoofka John Searle ee ah: " Human behaivor is part of the natural world".

Tusaale ahaan qofka Isaaqa ah oo dhallinyarada ah oo maanta ku dhagan goonni-isu-taaga Soomaalilaan, waxaa sababay odayaashii Isaaq ee ko horeeeyey, sidoo kale qofka Warsengeli ama Dhulbahante ee maanta raba midnimadii Soomaaliya waxa sababay odayaashii ay isku qabiilka ahaaayeen ka horreeyey, guud ahaan qabyaaladan Soomaaliya baabbi'say waxaa ka danbeeyey odaayshii hore, ee qofna ma dhalan isagoo qabyaaladiiste ah.

Peter Van Inwagen oo ah borofaysor falsafada ka dhiga jaamacadda Notre dame, isla markaasna ah cilmi-baare falsafadeed waxa uu doodiidiisa ku soo uruuriyey in ay xorriyada go'aan qaadashada ama ikhtiyaarku (free will) uu yahay wax aan la garanayn oo aan si dhab loo qeexi karin in ay jirto iyo in aannay jirin. John Searle oo kontan sanno in ka badan ah borofaysor falasafada ah, wakhtigana kaalinta kowaad kaga jira filosoofada wakhtigan nool, waxa ay isku dood dhowyihiin Inwagen waxa uu arkaa xorriyada go'aan qaadashada ama ikhtiyaarku (free will) nooc dhibaato ah.

Waxa uu ku doodayaa in ay jiraan aragtiyo kala duwan oo laga haysto xorriyada go'aan qaadashada ama ikhtiyaarka (free will), aragti walbana ay xoojinayaan cadaymo, balse aannay jirin mid la dooran karo, waxa ay doodiisu ku soo uruuraysa in ay jiri karto xorriyad go'aan qaadasho oo qofka ama ay noqon karto Khiyaali (Illusion) iyada oo loo eegayo xaaladaha.

Roy Baumeister oo borofaysar Phychology ah jaamacadda Florida State waxa uu qabaa in ay jirto xorriyad doorasho (free will) oo ay tahay nooc kamid ah dabeecadaha ay maamulaan soona saaraan dadku, waxa doodiisa ku soo uruurinayaa in doorashada go'aanka ama ikhtiyaarku ay kamid tahay waxyaalaha asaasiga ah ee dadka.

Cilmi baaraha u dhashay dalka Maraykanka Josoph Price waxa uu ku qeexay ikhtiyaar (free will): "awooodda uu qofku ku doorto in uu shay ku qabto ama iska daayo isagoo aannay haysan caqabad gudeed iyo caqabad dibaddeed". Sidoo kale waxaa qeexid taa ka duwan siinaya qaammuuska Oxford, in kasta oo filoosoforo badan diidanyihiin qeexidaa, balse haddii aynnu qeexidan qaadano, badanka dadku waxa ay noqonayaan kuwo aan doorasho iyo ikhtiyaarkooda (free will) aan go'aan ku gaarin.

Filosofooro kale baa iyanna qaba in aannay jirin wax xorriyad go'aan qaadasho ah ama ikhtiyaar (free will), Charles Darwin waxa uu ku dooday in aannay dadka baarin ujeedooyinkooda ay wax u qabanayaan; isla jeerkaasna ay wax iska qabtaan iyagoo aan ka fekerin. 1838-dii, Darwin waxa ku dooday in aannay jirin wax ikhtiyaar ah (free will) oo tahay dhalanteed (Delusion). Tusaale ahaan maanta haddii aad waydiiso arday jaamacad dhigta sababta uu jaamacadda u galay iyo weliba qaybta uu ka doortay waxa uu u doortay, si kuu qanciyo buu qofkaasi waxa uu kuu soo tirinaya sababo, balse xaqiiqdii been ah amaba runtuu kuu sheegaya oo waxa uu ku oronayaa waan iska galay ama caqabad gudeed ama dibaddeed oo ku riixday buu kuu sheegaya.

Filosoofkii Spinoza ma aaminsanayn in ay jirto wax ikhtiyaar ah oo uu qofku leeyahay, waxa uu ku dooday oo yidhi: "cunugga yar waxa uu aaminsanyahay in uu ikhtiyaarkiisa ku cabo caanaha naaska hooyadii ama caanaha la siiyo, kurayga ciishooda ee aan waxba ka fiirsan (hot-headed) waxa uu aaminsnyahay in ikhtiyaarkiisa (free will) uu ku aarsaday (vegeance), ninka iska hadla oo ku dhaco xanuunka loo yaqaan darandooriga ee uu qofku iska hadlo (delirious) iyo naagta isku daranta oo uu ku dhaco isla xanuunkaasi (garrulous) waxa ay aaminsanyihiin in ay ikhtiyaarkooda ku hadlayaan, iyaga oo aan awoodayn in ay hadalkooda haystaan ama aamusaan; wax xorriyad doorasha ah ma jirto, waa dhalanteed (illusion)".

Cilmiga lagu barto habdhiska dareen wadayaasha ama dareemayaasha jidhka (Neurobiology) ayaa cadaynaya in aannay jirin ikhtiyaar (free will) dhammaystiran (absolute freedom), qofkana labo waxyaabood baa noloshiisa saamayn weyn ku leh, sameeyana inta badan noloshiisa: kow, cunsurka hidasidayaasha qofka (genetic factor) iyo cunsurka deegaanka (Environment factor), tusaale ahaan ma jiro qof doorta nooca jinsi oo noqonaya, adigu inaad naag tahay ama inaad tahay nin waa lagu dooray oo wax go'aan ah kuma lihid, qawmiyadda aad ka dhalatay adigu ma dooran ee waa laguu dooray, dhiigaagu nooca uu yahay waa laguu dooray, balse adigu ma dooran, hooyada iyo aabbaha ma dooran, reero faqiir ah iyo reer taajir ah inaad ka dhalatay, adigu ma dooran ee waa laguu dooray.

Inaad madowga sharka ah tahay ama inaad tahay midabyada kale waa laguu dooray ee adigu ma dooran, inaad nin dheer noqoto ama gaabnaanta masiibada ah adigu ma dooran ee waa laguu dooray, guud ahaan qaab dhismeedkaaga iyo cidda aad tahay: qabiil ahaan iyo qowmiyad ahaan waa laguu dooray wax xorriyad doorasha ah kuma lihid, inaad sidaas aqbashana waad ku khasban tahay oo wax ikhtiyaar ah ma lihid.

Waxadan kaloo aadan dooran deegaanka aad ku dhalanayso, afka lagaga hadlo, asalka dadka iyo waxa ay aaminsanyihiin. Qofku labadaa arrimood oo aynu kor ku soo xusnay baa noloshiisa saamayn weyn ku yeesha, aqoonyahanno badan iyagoo taa ka duulaya go'aan walba oo uu qofku gaaro waxa ay sabab uga dhigaan saamayn banaanka kaga timid ama mid gudeed oo deeggaankiisa ka dhaxlay oo uu ku khasbanyahay. Tusaale ahaan adoo meel iska fadhiya oo aan dagaal diyaar u ahayn, baa nin candhuuf kugu tufay, kadib baa la dagaalantay nabar xuna gaarsiisay. Dhibta iyo dagaalka waxa kugu khasbay waa saamayn banaanka kaaga timid.

Labadaa arrimood ee abuurka qofka iyo hidesidyaashiisa (genetic factor) iyo cunsurka deegaanka (environment factor) marka laga yimaado diimaha samaawigu, khaasatan diinta Islaamku waxa ay qabtaa: in qofka loo qoray risiqiisa, janno iyo naar waxa uu ku danbayn doono, mid hooga iyo mid wanaagsan iyo inta uu noolaanayo (cimrigiisa) marka qofka intaas loo qoray aqoonyahannadaasi waxa ay ku doodaan in aannay jirin wax ikhtiyaar ah (free will) oo uu qofku leeyahay.

Aqoonyahanno badan oo ku kala aragti duwan doorashada in qofku wax walba uu ikhtiyaar (free will) u leeyahay baase isku raacsan in aannu qofna dooran, maamulina karin aragtiyaha ku soo dhacaya maskaxdiisa, tusaal ahaan filosoofkii reer Jarmal Nietzsche waxaa uu leeyahay: "A thought comes when "it" wants, not when "I" want". Waxa sidan ku raacsan filosoofkan reer Jarmal, Dr-Yasir Fazaga oo ah aqoonyahan diinta Islaamka ah darsa, kana mid ah aqoonyahanka wax ka jeediya muuqaal baahiyaha, faafiya dacwada Islaamka ee Peace TV.

Garaadka dahsoon iyo go'aan qaadashada.

Garaadka dahsoon (subconscious) waxa uu dowr ka qataa go'aanka qofka, balse waa in marka hore garaadkaas lagu quudiyaa xog badan, tusaale ahaan ilmo yar haddii aabbihii garaaco ama hooyadii garaacdo go'aanka uu garaadka dahsoon siin karo waa in ooyo uun, balse ma garan karo ka carar oo guriga ama magaalada uga tag, waayo weli garaadkiisii xog badan kuma jirto. Saysnisyahanka saxafiga ah ee Malcolm Gladwell buuggiisa "Blink", waxa ku jira sawir soo jiidasho leh oo ka turjumaya waxyaalaha muhiimka ah iyo waxyaalo adag oo garaadka dahsoon qaato labo daqiiqo gudahood, iyadoo aannay maskaxdeennu go'aanka ka qayb gelin.

Garaadka dahsoon ee qaadanaya go'aano masiiri ah, iyadoo maskaxda aannay ka qayb qaadan go'aanada waxa ay la mid tahay diyaarad aannan duuliye wadin, maanta waxa aynnu aragnaa diyaarad aannan duuliye wadin, taas macnaheedu waa in garaadka dahsoon uu gaaro go'aan bilaa duuliye ah oo aannay maskaxda ka qayb qaadan. Tusaale ahaan haddii aad nin doob ah aad tusto sawirro qaawan oo rag iyo dumar ah isugu jira, markiiba ninku waxa uu isha la raacaya sawirka dumar, uma baahna in uu ka fekero, waayo garaadka dahsoon baa go'aaminaya, naag gashaanti ah oo nin doon ah haddii sawiradaa iyadana la tuso isla daqiiqadiiba waxa ay indhaheedu aadayaan sawirka ragga uma baahna ka feker iyo go'aan laga fiirsado.

Dhakhtarka cilmi nafsiga ee la dhaho Ed de Haan waxa uu lee yahay: "aad bay mararka qaar u wanaagsantahay in aynnu samayno go'aan dhaqaale oo muhiim ah, sida in aynnu iibsano guri iyada oo aannay maskaxdeennu ka fekerin.

Borofaysorka jaamacadda Harvaard Daniel Wegner oo ah dhakhtar cilmi-nafsi tijaabooyin badan oo uu sameeyey waxa ku ogaaday in aannay jirin wax ikhtiyaar oo doorasha oo uu qofku leeyahay oo ay tahay khiyaali; garaadka dahsoon waxa uu sameysaa go'aano wax ilbiriqsi ka yar, kuwaas oo salka ku haya dhacdooyinka inna sameeya, habka go'aaminta waxaa saameeya habkii maskaxdeena loo soo barbaariyey iyo wixii aynnu soo baranay. Isbeddalka baaxada leh ee ku socda deegaankeenna waxa ay ka dhigan tahay in aan la sadaalin karin nolosheenna, habka maskaxdeennu u korayso iyo deegaanka aynnu ku noolnahay waxyaabaha aynnu ka dhaxlayno waxa ay ka dhigan tahay in aynaan lahayn xorriyad doorosho oo dhammays tiran (complete free will) weli waxa aynnu aaminsanahay in aynu si joogta ah u samaynayno doorasho xor ah, waxa aynuna ku tilmaanaa ikhtiyaar (free will) waa khiyaali, sidan waxaa yidhi, Wegner.

Waxyaalaha muuqda (physical) iyo go'aan qaadashada.

Cunsurka waxyaalaha muuqda (physical factor) ayaa saamayn wayn ku leh go'aan qaadashada qofka, sida heer-kulka (temperature) iyo iftiinka (light) tusaale ahaan dagaalo si qiiro ah loo qaaday ama dagaalo qiireed gardarro ah oo dhacay waxay dhaceen xilliga xagaaga ah ee kulul (hot summers) daraasad lagu sameeyey 2,131 dagaal oo dhacay 3,500 sanno ee ugu danbeeyey waxa ay dhaceen xilli xagaa ah, dagaaladasina waxa ay ka dhaceen koonfur iyo waqooyi; halka waddanada u dhow dhul-baraha (equator) aannay saamayn xilliyadu. Dhammaan dagaalada waxaa go'aamiyey xilliga xagaaga ee kulul ee wax saamayn ah kuma lahayn doorasho iyo ikhtiyaarka bulshada.

Iftiinka ayaa isna saamayn ku leh go'aankeenna, tusaale ahaan haddii lammaane isqaba ninku jecelyahay in iftiinka ay wax walba ku dhammaystaan, gabadhuna ay jeceshahay in hawlahooga mugdiga u raaciyaan, haddii khilaaf dhaco ay isku fahmi waayaan kadibna uu qoyskaasi burburo waxaa saamayn dibadeed ku leh iftiinka, oo qoyska kala diray.

Deegaanka iyo go'aan qaadashada.

Go'aannada dadka waxaa saameyn weyn ku leh, deegaanka ay ku noolyihiin. Tusaale ahaan qofka maanta Soomaaliga ah waxaa la yaab ku noqonaya nin shukaansanaya nin kale iyo naag doonaysa naag kale, haddii qof Soomaali ah la yimaado dhaqankaasna dhammaan hal meel baa looga soo wada-horjeensanayaa; halka waddanada qaar uu ka yahay go'aan caadiya. Sidoo kale in qof Soomaali ah uu suuqa qaawanaan ku maraa, in dadka dhexdooda wax ku cunaa, in gabadh suuqa dhexdiisa isku qabsadaan oo isku dhunkadaan, in naag isqaawiso dhammaan bulashada Soomaaliyeed ka yeeliso, qofka garaadkiisu shaqaynayona taas ku dhici maayo, halka waddanada qaar ay caadi ka tahay, sababtu labada bulsho baa kala duway go'aanadooda ay gaarayaana waxaa saamayn ku leh deegaanka.

Tusaale kale, ninka reer galbeed haddii gabadh guursanayo isaga oo aan sabab isweydiin waxa uu ka beddalaa magaca, kadib marka uu guurku dhaco, go'aankaas waxaa saamayn ku leh deeganaaka; sidoo kale haddii nin iyo naag Soomaali ah is shukaansadaan ninka gabdhaha doonaya, gabadha ma dooni karto, go'aankaas waxaa saamayn ku leh deegaanka.

Xorriyada go'aan qaadasho ama iktiyaar (free will) iyo xanuunada maskaxda.

Xanuunada ku dhaca maskaxdu waxa ay keenaan in ay beddalaan xaalada caadiga (normal) ah ee qofka; qofka maskaxda ka jiran ma awooddo in uu xakameeyo ficiladiisa. Tusaale ahaan haddii hooyo waayeel ah xanuun maskaxda ka haleelo diin ahaan wax waajibaad ah oo saaran ma jiraan, waayo maskax ahaan ma fiyoobo. Dalka Holland sharciga dambiilaha (criminal Law) qofka maskax ahaan jiran wax danbi ah ma leh, dalal badan oo kale qofka maskaxda ka jiran waxba looma raaco. 2003-dii guri kalkaalisooyin, haweenay siddeetan iyo kow jir ah, oo la dhibtoonayd xanuun dhanka maskaxda waxa ay dishay wiilkeedii oo siddeed jir ah, kaas oo isna xanuun dhanka maskaxda ah la jiranaa.

1981-dii John Hinckley ayaa isku dayey in uu shirqool ku dilo madaxweynihii Maraykan ee Ronald Reagan; 2003-dii Mijailo Mijailović ayaa dilay wasiirkii arrimaha dibedda ee Swedan Anna Lindh, dilaagu waxa uu aaminsana in Ciise ku amaray dilkaa uu gaystay. Dad musliim ah baa jira oo iyagoo maskaxda ka jiran dhibaato u gaysta dadka kale iyagoo aaminsan in Eebbe sidaa ku amray. Dhammaan dadkaas aynnu soo tilmaanay iyo kuwa kaleba waa dad maskax ahaan u jiranaa.

Qofkasta oo garsho leh waxa uu aaminsanyahay in aannan waxba loo racayn oo aannu rabitaankiisa waxba ku samayn qof la ildaran xanuun maskaxeed. Tusaale ahaan nin maskaxda ka jiran haddii uu ilmo yar dhib u gaysto rabitaankiisa kuma samayn. Sidoo kale haddii hooyo iyo aabbo labaduba sigaarka cabaa ay dhalaan wiil xanuun maskaxda ah qaba, hooyadaasna iyadoo sigaarka cabta haddana ay nuujiso wiilkaa yar, markii uu weynaado dhibta uu gaysto ma isaga ka masuula oo ikhtiyaarkiisa iyo doorashadiisu ku qabtay, mise waalidkaa khaldan?

Haddii aabbo qaba xanuunka dilaaga ah Aids-ka haddii uu guursado naag maskiin ah oo aan ogayn, marka ay gabdhii uur qaado iyada iyo ilmahadeena ay qaadan xanuunkaas, gabadhiina xanuun maskaxda ah ha leelo, kadibna nacayb dartii xanuunkii u sii faafiso, ma aabbaha khaladka leh, ma dawladda mise naagtaa?

Ugu danbayn dooda jiritaanka xorriyada go'aan qaadasho (free will) wax jawaab ah lama gaarin, daraasado iyo tijaabooyin la sameeyey baa muuninya in aannay jirin wax xorriyad ah, qoloda ku doodaysa in ay jirto xorriyada iyanna waxa ay soo qaadanayaan cadaymo. Robert Lawrence Kuhn oo soo saara barnaamijka "Closer to truth", ayaa baaritaan badan ku sameeyey arrintan waxa uu la kulmay aqoonyahanno, filosoofaro, dhakhaatiir cilmi-nafsi, cilmi-baarayaal iyo aqoonyahannada sayniska qaybohooda kala duwan, welina uma soo bixin jawaab xaqiijinaysa jirtaanka xorriyada go'aan qaadasho ama ikhtiyaar (free will) iyo sidoo kale in aannay jirin; sidoo kale borofaysor Dick Swaab buuggiisa "we are our brains", waxa uu kaga hadlayaa cutub dhan jiritaanka xorriyada go'aan qaadashada (free will) in kasta oo uu cadaymo badan soo qaadanayo oo uu ku diidayo jiritaanka xorriyada go'aan qaadashada, haddana doodiisa weli maaha mid lagu qanci karo ama dhammaystiran.

                             W.Q.: Maxamed C. Maxamed - Guutaale
                                          Hargeysa, Soomaalilaan

Xirida Maskaxda.

Adduunkan aynu ku noolnahay waxaa ka buuxo siro badan oo aan weli daaha laga qaadin, noolayaal iyo awooddo kale kuwaas oo innoo saameeya si kala duwan; waxaynu ku noolnahay adduun waxa aynu ognahay ay ka badan tahay waxa aynaan ogayn; adduun waxa ina saameynaya oo aynu ognahay ay ka badan tahay waxa ina saameeya oo aynaan ogayn. Adduun aan qofna sugayn qofka is-tagana, aadanahu uu halkiisa kaga tagayo, waa sababta aynu maalin walba u aragno dad maskaxdooda (intellectual) ka shaqaysiiyey oo daah furaya (discovery) noolayaal, awooddo iyo siro si kala gedisan inoo saameeya ama waxayba ogaadaan waxaynaan ogayn oo si toos ah ama si dadban u sameeye adduunkan aynnu ku noolnahay.

Haddii ay sidaas tahay waxa aynu taaganahay bilowga wadada aqoonta, aqoonta innoo kala sheegaysa waxa ina anfacaya iyo waxa halista ina ku ah ama halis ku ah adduunkan aynu ku noolnahay. Balse qarnigan kow labaatanaad oo aynu maanta joogno marka la barbar dhigo qarniyadii kowaad, labaad iyo saddexaad waxaad ogaanaysa in aynnu wax badan ka ogsoonahay dadkii noolaa qarniyadaa hore.

Dhowr qarni ka hor dadku waxa ay aaminsanaayeen in aannay biri duuli karin, balse taas waxaa la beeniyey marka diyaaradi duushay; diyaarada oo ka samaysan biro. Cumar binu Khadaab haddii maanta dib loo soo noolaysiiyo waxa uu la ashqaraari lahaa horumarka baaxada leh oo aadanahu gaaray. Hase ahaatee mar walba cilmiga waxa aynnu ka ognahay wax aad u yar; qofka wax akhriya, baadhaa ama wax dhigtaa baa ogaan kara in mar walba oo uu wax ogaado uu qofkaasi ogaado in aannu waxba ogayn. Eebbe baa inoo sheegaya in cilmiga wax yar la ina ka siiyey, waxa uu Eebbe aayad ku leeyahay:

وما أوتيتم من العلم إلا قليلا.

Hasa yeeshee horumarka aadanahu waa joogto. Maalinba maalinta ka danbaysa waxaa soo baxaya wax cusub oo aan horay u jirin ama wax jiray oo wax laga beddalayo. Waxaana la keenayaa fikrado cusub; waxaana khadka laga saaraya fikrado duug ah. Waxaa is beddalaya cimilada adduunka, waxaa is beddel weyn ku imaanayaa dhulka, waxaa is beddalaya aqoonta dadka; waxaa is beddalaya waxa la xirto, la raaco ama la cuno. Waa tii uu lahaa abwaan Axmed Siciid "Tafe" oo saaxiibkii u jawaabaya:

➡Biraha moodharada ah, kolay ku tahay ama banaadiiqda 

➡Beryo wixii la haystoba, khalqigu wuu beddelayaaye.

Deegaanka qofku ku noolyahay waxa uu dowr weyn ka qaataa hab-fikirkiisa, hal-abuurkiisa iyo qaab nololeedkiisa. Haddii qofkaasi la yimaado qaab fikir ka duwan sida dadkaasi u fakaraan degaanka ku xeeran baa marna la safta qofka oo wakhti siiya, marna dadka caburiya qofka oo ku sheega waxan uu wado waxaan shar mooyee wanaag soo wadin.

Horumar dhaqaale, aqoon, fikir, xadaarad, hub iyo wixii la mid ah in la gaaro waxaa jira wax caqabad ku ah; waa caqabad wax walba oo dadkan anfacaya afka qabata inta ay qaban karto. Waa dadka qaarkii oo markaa awoodda gacanta ku haya ama bulshudu ku xiran tahay, kuwaas oo qof walba oo ka fikir duwan ama fikir cusub keena cunaha qabta, qofkaa fikirka keenayna dila, xira ama u hanjaba. Dadka qaarkii waxa ay ku doodaan in marka bulshadu wax qabantinto in sida looga beddela ay adag tahay. Tusaale ahaaan dhammaan ergadii uu Eebbe soo diray fariintii ay ula yimaadaan dadkii loo soo diray waa ku diidi jireen, waxayna noqon jireen qaar la dilo, la xiro ama loo hanjabo ka hor intaanay ka gudbin caqabadaa.

Qarnigii lix iyo tobnaad wixii ka horreeyey dunida reer galbeedka waxaa awood ku lahayd kaniisadda; kaniisaddaanna wax walba maamuli jirtay, loona dabo-fadhiisan jidhay. Tusaale ahaan haddii suunaami dhaco waxaa wax laga weydiin jiray kaniisadda, kaniisadduna waxa ay oran jireen sida caadada ah waa cadho Eebbe; haddii uu qof xanuusado kaniisaddaa wax laga weydiin jiray; kaniisadduna sidii caada ahayd waxa ay odhan jirtay waa imtixaan Eebbe, ee iska samir.

Waxaa kaloo jiray boqoro kaniisadda aan ka madax banaanayn oo lahaa awood; mararka qaarna waxaaba la gaarsiin jiray in la dhaho boqorka Ilaahay baa doorta. Kaniisadda oo wax walba xukunta oo awoodda oo dhanna gacanta ku haysaa baa waxaa soo baxay waxgarad badan iyo aqoonyahanno la yimid wax markaa ku cusbaa dadka, oo ah aqoon; ahaanna xaqiiqo iyo cilmi maanta la isticmaalo, hase yeeshee kaniisaddii waa u dulqaadan weyday waxayna kala hortimid dagaal aan kala joogsi lahayn.

➡Ummad aan gorfeyn iyo lahayn goobo, lagu doodo

➡Dhaqankeedu waa guul wadiyo, geeso wada fiiqe.

Cali Ileeye.

Qarnigii lix iyo tobnaad filosoofkii u dhashay dalka Talyaaniga Galileo kadib daabacadii buuggiisa "The Dialogue of the two world systems", waxa uu siday aragtida ah in dhulku qorraxda ku dul wareego. Balse wadaadadii wakhtigaas inta ay qabteen bay xireen waxa lagu khasbay in uu aragtidaa ka laabto haddii uu rabo in uu naftiisa badbaadiyo, waa uu yeelay, waxaanna uu yidhi: "sida kitaabka Eebbe ku qoran [Injiilka] ayaa sax ah, qorraxda ayaa dhulka ku dul wareegta, anigana shaydaan ayaa i duufasday oo wax hadalka Eebbe khilaafsan afka ii geliyey".

Filosoof Galileo waxa uu ahaa saynisyahan cilmiga xiddigiska iyo meerayaasha (astronomer). Cilmiga sayniska ee aadanahu ku tanaaday oo laa'intii horumarka aadaahu qabyo ahaan lahaa baa wakhtigaas ninkaa fakeray oo cilmiga xanbaarsanaa lagu lahaa ka noqo fikirkaas baadida ah, waxaad keentay bidco (heresy), lamana dhagaysanayn. Sidoo kale 1600-kii Giordona Brundo waxa uu si cad u sheegay inuu aaminsan yahay aragtida Copernican view, inta la soo qabtay baa la xidhay waxaana lagu eedeeyey bidcinimo (Heresy) iyo caasinimo (impiety) waana la dilay.

Aqoonyahannadan labada ah keliya ma ahayn, sidoo kale waxaa dilal, hanjabaad, handadid iyo aflaagado la isugu daray aqoonyahanno kale oo wakhtigaas noolaa; halka qaar kalenna afkaar muhiim ah oo aqoon ah hayey iska haysteen lana dhinteen.

Filosoofkii Faransiiska ahaa Pierre Abelard baa ku calaacalay: "Allaa og inta jeer ee aan ku fekeray quus aan joogay, in aan ka qaxo dhulka masiixida, oo aan aado dhulka cawaanta si aan halkaa nabad ugu noolaado, jisyana isaga bixiyo, si aniga oo masiixi ah aan ugu dhex noolaado cadowga masiix".

Dhammaadkii qarnigii todaba iyo tobnaad iyo bilowgii qarnigii siddeed iyo tobnaad waxaa uu filosoforadii reer Yurub u ahaa qarnigii filosoofada (Philosophical movement), ama sida taariikhda u gashay qarnigii dhaqdhaqaaqii enlightenment waxa kaloo uu ahaa xilligii sababaynta (Age of reason) waxa xilligaas soo baxay raggii cuslaa ee aqoonyahanka ahaa, sida: John Locke oo loo yaqaan aabbaha libraaliyada (Father of liberalism) Locke waxa uu kamid ahaa raggii ugu cuslaa wakhtigaas, Descartes, Newton, Galileo, Giordona Brundo, Immanuel Kant dhammaan raggani iyo raggii la midka ahaa waxa ay diideen in la daba saocdo caadooyiinkii hore (Traditional) waxayna sideen fariin ah in wax walba la sababeeyo.

Filosoofer Immanuel Kant oo raggan culus ee isbeddalka Yurub ka dhaliyey kamid ahaa, ayaa qarnigii siddeed iyo tobnaad waxa uu qoray maqaal (Essay) uu kaga hadlaayey su'aasha waa maxay enlightenment/ what's enlightenment? 

Waxa uu ku sheegay in ay tahay qofku in u fekero si xor, isaga oo aan cabsi ku jirin, in uu ku dhiirado inuu xujayn karo, su'aalo la imaan karo qofku iyo IWM.

Dhowrkaa qarni oo aad loo cabudhinaayey, si toos ah iyo si dadban aqoonyahankii reer Yuhub qarnigii siddeed iyo tobnaad iyo kii sagaal iyo tobnaad oo ku beegnayd 1760-kii ilaa 1860-kii loollan dheer iyo dagaal u dhaxeeyey kaniisadda iyo aqoonyahanka waxaa guulaystay aqoonyahankii. Sababtanna Eebbaa innoo sheegay in waxa dadka anfacayaa ay waari doonaan, baaqina ahaan doonaan, halka waxa aan nafta lahayn si kasta oo uu awood u leeyahay laga guulaysan doono. Eebbe waxa uu aayad ku yidhi:

وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض.

Wixii dadka anfacayana dhulkuu baaqi ku sii ahaan doonaa.

Guushii ay keeneen raggaas aqoonyahanka ah baa u horseeday maanta dunida Yurub inay ku noolaadan nolol aad u sareysa; nolol aqoomaysan; nolol dadku wada-noolaan karaan iyagoo kala aragti, diin, deegaan iyo dhaqan duwan. Caqligii markii la furayna waxaa soo baxay cilmiyo iyo horumar dhinacyo badan laga gaaray. Adaan ku weydiiyee: haddii laga guulaysan lahaa aqoonyahankii la cabudhinaayey, la dilaayey, loo diidaayey inuu fekero si uu cilmi bulshada ugu soo kordhiyo ama wixii aan cilmi ku dhisnayn khadka laga saaro, ma suurto geli lahayd horumarka maanta aadanahu ku tanaadayo?

Qarnigii sagaalaad laga soo bilaabo maskaxda muslimiinta waxaa lagu dhiirigeliyey in ay naqliga ka hor mariyaan maskaxda, maskaxdii muslimiintana quful baa lagu jabiyey, fekerkii iyo hal-abuurnimadiina baadi lagu tilmaamay, sidaas bay uga mid noqdeen duunyada kadib markii caqligii la xiray.

Laga soo bilaabo wakhtigaa ilaa maanta waxgaradka iyo aqoonyahanka muslimku waxa ay ku noolyihiin cabsi. Waxaa la yaab ah marka laga yimaado dadka caadiga ah ee nolosha wanaagsan u raadsanaya dunida reer galbeedka in aqoonyahankii muslimku ee waaqicigoodu sareeyey laga baacsaday dalkoodii oo ay maanta masaafuris ku yihiin dunida reer galbeed. Kaaga darane waxa ay haystaan xoriyad ay kaga hadli karaan wixii ay rabaan! Soo cajiib maaha.

Dalalkoodiina waxaa loo diiday in ay fekeraan, hal-abuur cusubna la yimaadaan. Waxaa lagu addoonsaday inay Shaafici, Maaliki, Ibnu Taymiya, Maxamed Cabdiwahaab, Xanbal, uu ku ekaa xilligii caqligu, ayna waajib tahay in raggaas qaabkii ay wax u fahmaan loo fahmo, diinta loo qaato, caqligana loo adeegsado in raggaas lagu raaco; caqliga iyo naqligana uu horreeyo naqligu.

2-December-1949-kii waxaa la dilay asaasihii ururka ilaa maanta jira ee Ikhwaan Muslimiinka Xasan Al-Banna, Xasan markaa la dilayo waxa uu ahaa nin dhallinyaro ah oo aqoon iyo firfircooni ku jirtay; Sayid Qudbi oo ay saaxiib ahaayeen waxna soo wada barteen Xasan Al-Banna oo ahaa mufakir: dood, qoraal iyo cilmi baarid ku xeel dheeraa, laguna tilmaami jiray in uu safka hore kaga jiro aqoonyahanka qalinkiisu, qoraalkiisu iyo doodiisuba ay samayn leeyihiin, waxaa la mariyey afkaartiisa awgeed xarig, jirdil iyo ciqaab aan yarayn.

Sayid Qudbi waxa uu ahaa aqoonyahan kulmistay labo cilmi: diini iyo maadi, taa waxaa u raacday in uu kulmistay labo xadaaradood iyo labo deegaan oo aad u kala dhaqan, dabci, aqoon, fikir, siyaasad iyo dhaqaale duwan waa dalkiisa hooyo ee Masar iyo weliba dalka Maraykanka uu waxbarasho u aaday sannad ka hor dilkii aqoonyahankii ay saaxiibada ahaayeen ee Xasan Al-banna; Qudbi markii uu soo noqday dalkiisa hooyo waxa uu la kulmay bahdil, xadhig iyo ciqaab uu kaa kulmay jeelka.

Toban sanno in ku dhow oo uu xirnaa, sii dayntiisa kadib waxa uu qoray buugga marka labaad uu jeelka u galay ee naqdinaya qaab bulsheedkii dunida muslimka ah, waa buugga: "Macallim cala Dariiq". Sayid Qudbi aakhirkii waa la dilay. Qoraaladiisa cadhada, ciilka ay ka muuqato dadka qaarkii waxa ay u sababeeyaan silicii uu kala kulmay jeelka.

Labadan nin keliya ma ahayn boqolaal aqoonyahan baa afka la qabtay, kuwo kale waa la xidhay, kuwa kale noloshooda caadiga ah bay iska wateen iyagoo duruufaha qaar oo jiray tixgelinaya.

Qarnigii labaatanaad markii ay uu soo baxay khadka wax lagu daabaco dalka Sacuudiga waxaa laga soo saaray fatwo lagu xaarantinimaynayo khadkaas, iyadoo ujeedku ahaa in ay khaldayso daabacada quraanka; tan keliya ma ahayn ee wax walba oo horumar oo la gaaray dunida muslimiinta waxa ay ka ahayd xaaraam iyo waxaan diintu oggolayn. Dadkana waxaa loogu sheekayn jiray welina loogu sheekeeyaa gaalo adduun baa la siiyey, muslimna aakhiro. Ninka sidaas leh waxa uu rabaa inuu diin faafiyo, adaan ku weydiiyee nin leh sawirku iyo kaamiradu waa xaaraan wax ma sheegi karaa nin dayax gacmeed sameeyey, diyaarado aan cidi wadin soo saaray, gujis badda hoosteeda maraya wata?!

Ma jiro maanta hal wadan oo muslim ah oo adduunka: waxbarasho ahaan, akhris ahaan, qoraal tayo leh ahaan, warbahin ahaan, wax-soo saar ahaan iyo hub ahaan safka hore kaga jira, Turkiga oo Yurub ku yaala oo xoogaa dedaalaya marka laga yimaado dhammaan dunida muslimka ah qafil baa lagu jabiyey maskaxdii muwaadiniinta muslimiinta.

Waxa ay ahayd kitaabka Bukhaari in aynu ku dhaqano, balse sida bukhaarka adduunka ula tartano. Balse taasi ma dhicin, oo weli waxa aynnu noolnahay nolishii baadiyaha ee uu noolaa Bukhaari. Dunida muslimka maanta waxaa ka jirta jooji fekerka, ha isweydiin wax su'aal ah, dhagayso oo adeec. Inta la ogyahay quraanka iyo xadiiska nebiga (SCW) baa waxyi ah oo qofka wax ka qaadan karaa, qarniyadaa aynu soo tilmaanay waxaa soo biiray caalim hadalkii in laga dhigo wax lama taabtaan ah oo ay tahay in sideeda loo qaato. Iyada oo taa laga duulayo dunida muslimka waxaa waajib lagaga dhigay inaanay idhohooda quraanka ku fahmin, balse qaabkii Ibnu Taymiya iyo Maxamed Cabdiwahaab iyo caalimiintii la midka ahaa ee ay wax u dhigeen in sideeda loo qaato.

Dhibta ugu weyna waxa ay timi, marka fikirkii raggaas ee diinta laga dhigay la keenay dalal ay ku noolaayeen dal si walba uga duwan oo laga dhaqan geliyey. Waxaa kaloo la soo raray qaabkii ay diinta u fahmeen. Maanta dunida muslimka ah waxaa ka jirta: sidaa diinta u fahan, su'aalahaasi waa xaaran ha isweydiin, waxaas iyo waxaas ha ka hadlin, waxaas iyo waxaas waxba ha ka baadhin, sidaa u soco, sidan u qosol, sidaa wax u arag, waayo dhammaan sidan waxaa wax u arkay culimo noolaa qarniyadii dhexe.

Taasi waxa ay keentay in maanta dunida muslimka keli keli iyo si jamac ahba looga baxsado oo la aado dunida reer galbeedka. Waayo qofku dabeecad ahaan kuma noolaan karo meel afka la is-hayo, maskaxda loo diiday in ay fekerto, oo aannay ool wax xoriyad ah. Dhibta ugu weynina waxa ay ku dhacday aqoonyahankii yidhi, sidan laga wanaagsane aynu adduunka la tartano oo wax iska beddalno. Qofna loo sheegi maayo waxa ku dhacaya Salmaana Cawda, in uu ku noolyahay xaalad aad u adag, xoriyadiisiina laga qaaday. Muffakar Cabdiraxmaan Bashiir in aannu soo booqan karin dalkiisa. Boqolaal kale baa masaafuris ku jooga dalal aan dalkoodii ahayn.

Hadraawi baa laga hayaa:

➡Inta maanku gaajaysan yahay, guuli waa weli.

Soomaaliya oo ah dalalka ugu badan ee afkaaraha diinta lagu tijaabiyo aqoonyahankii fekeraayey in uu joogo ma soo dhowaan, kii baacsadayna isna intuu dunida u baxay buu halkaa ka bilaabay inuu ka wado maskax xirida. Xaqiiqdii xaalad adag baynu ku jirnaa, xaalad maskaxdeenii la xiray, oo aynu la dhibtoonayno afkaaro niman dhintay oo diin la inoo ka dhigay oo aan oggolayn wax horumar. Guud ahaan maanta waxaa la maraya in shay walba wax lag waydiiyo nin masaajid fadhiya oo aan warba ka hayn adduuunka iyo halka la isla marayo. Haddii dawlad la rabo in la dhiso isaga la weydiinayaa isaguna qar buu la qarda-jeexayaa, haddii dawlad burburto isaga la weydiiyaa isaguna isma beddaee hal jawaan buu bixiyaa, haddii waddo la dhisayo isagaa loola tagaa, isaguna waxa ku jawabaa sidii ay la tahay. Soomaali iyo guud ahaan dunida muslimka ah waxaa la wadaa dhisida masaajid aan la garanayn sababta loo dhisay iyo baahida cida loo dhisay. Dadka waxaa loo dhisaa masaajido iyagoo aannan haysan waxbarasho tayo leh, waxaa loo dhisaa masaajid iyagoo aannan haysan maktabad buug tayo leh yaalaan, waxaa la dhisaa masaajid iyadoo ay dhisan yihiin masaajido tiro beel ah.

Xaaji Aadan Af-qalooc baa Soomalida ka yaabay, sida ay nolsosha gunnimada ah u doorteen, oo aynaan marnaba la tartamayn aadanaha, gabay uu tiriyey Xaajigu baa waxaa ku jirtay:

➡Dacaska iyo ceebtaad qabtaan baa idinka diimoone 
➡Dunjigii Aadan ubadkuu dhalaad ugu dambaysaane 
➡Wixii aad ku dacafteen qalbigu saw ➡iskama daayo 
➡Dib maxaa idiin celinayoo hore idiin diidey?
➡Maruun maad ku dayataan khalqiga libinta doonaaya.

                        W.Q.: Maxamed C. Maxamed - Guutaale

                                          Hargeysa, Soomaalilaan

➡